آیا کودکان، بطور طبیعی خلاق هستند؟ 

آزمونی شگفت آور در میزان خلاقیت یک کلاس تصادفی پایه ششم

دبستان پسرانه فروغ دانش آمل
h.yazdannejat@forughdanesh-pesar.sch.ir

 

همه کودکان هنرمندند. آنچه مهم است هنرمند ماندن در بزرگ سالی است. پابلو پیکاسو

چکیده

بصورت اتفاقی برپایه­ ی سوال یکی از دانش آموزان کلاس ششم الف درباره­ ی هایکو، در زمان حدود ده دقیقه بصورت خلاصه درباره ذن، هنر در ژاپن و فرهنگ غنی ژاپن توضیحاتی داده شد و اختصاصا سبک ادبی هایکو و برخی از هایکو نویسان مشهور چون «ماتسئو باشو (Matsuo Bashō)، کوبایاشی ایسا (Kobayashi Issa)و یوسا بوسون(Yosa Buson)» معرفی شدند؛ بازخورد دانش ­آموزان تا این لحظه همچنان قابل سنجش نبود، تا اینک از آنها خواسته شد تا خود هایکو بسرایند، نتیجه ­ی کار شگفت آور بود. هرچند بچه ­ها واژه های را از چند هایکویی که از هایکوسرایان مشهور برایشان خوانده شده بود وام گرفتند، اما انگار ذن شیو­ه ­ی سرراستی برای تفکر کودکان است. روزی رهرویی از استاد ذن می پرسد که «حقیقت چیست؟»، استاد ذن در پاسخ می­ گوید که گلدان گوشه ­ی اتاقش را به بیرون ببرد… حقیقت در ذن ناسرراست است. اما این ناسرراستی هم مانعی برای خلاقیت وافر کودکان در فهم یکی از پیچیده­ترین شیوه های تفکر بشری نیست.

 

مقدمه

آیا کودکان، بطور طبیعی خلاق هستند؟ برای مدت‌ها این سوال ذهن بسیاری از مردم را به خود مشغول کرده‌بود که آیا خلاقیت یک ویژگی ذاتی است یا  مهارتی است که به مرور زمان قابلیت رشد و پیشرفت دارد.

در سال ۱۹۶۸ دکتر جورج لَند (George Land)، پژوهشگر، استاددانشگاه و مشاور در حوزه‌ی خلاقیت، ۱۶۰۰ کودک ۵ ساله را برای سنجش میزان خلاقیت آن‌ها و به‌صورت تصادفی (Random) انتخاب کرد. جورج لند برای سنجش خلاقیت این کودکان از تستی استفاده کرد که پیش‌تر خودش برای گزینش مهندسین و محققین جوان برای موسسه ناسا طراحی کرده‌بود.

نتیجه‌ی تست خلاقیت دکتر لَند بر روی آن کودکان خیره‌کننده بود؛ ۹۸% کودکان در آن تست خلاق تشخیص داده‌شدند؛ تستی که برای سنجش خلاقیت مهندسان جوان ناسا طراحی شده‌بود!

دکتر لند و گروهش تصمیم گرفتند این پژوهش را ادامه بدهند. آن‌ها ۵ سال بعد، زمانی که آن کودکان ۱۰ ساله بودند مجدداً همان تست را تکرار کردند و این‌بار نتیجه تست نشان داد که میزان خلاقیت کودکان از ۹۸% به ۳۰% کاهش پیداکرده‌است.

۵ سال بعد، زمانی که آن کودکان ۵ ساله، نوجوان‌هایی ۱۵ ساله شده‌بودند این تست مجدداً تکرار شد و نتیجه سنجش خلاقیت در بین آن‌ها عددی معادل ۱۲% بود. گروه تحقیقی دکتر جورج لند همان تست را عیناً در بین ۲۸۰هزار فرد بزرگسال نیز انجام داد و نتیجه حیرت‌انگیز بود: میزان خلاقیت تنها ۲%!

دکتر جورج لند از این تحقیق نتیجه گرفت که “انسان‌ها در طول زمان رفتارهای غیرخلاقانه را می‌آموزند.”

این تحقیق نشان داد که خلاقیت در بین کودکان در بالاترین میزان موجود است، ولی به مرور زمان انسان‌ها رفتارهای “غیرخلاقانه” را می‌آموزند و به‌کار می‌گیرند. اتفاق عجیبی است! چگونه می‌شود نمره‌ی خلاقیت کودکانی که در ۵ سالگی ۹۸% بوده در ۱۵ سالگی به ۱۲% برسد؟ و  چرا میانگین سنجش خلاقیت در افراد بزرگسال، علی‌رغم معلومات و تجربیات بیشتر آن‌ها، تنها ۲% باشد؟

“خلاقیت، توانایی فکرکردن به ایده‌های جدید است.”

نکته‌ی مهم در تعریف خلاقیت این است که منظور از “ایده‌های جدید” لزوماً ایده‌های منطقی، عملی و واقع‌گرایانه نیست. هر ایده‌ی جدید و متفاوت، هرقدر هم رویاپردازانه و غیرواقعی باشد، محصول قدرت خلاقیت صاحب آن ایده است. به بیان دیگر، از لحاظ مفهومی، چه رویاپردازی‌های کودکانه و چه جستجو برای یافتن یک راه‌حل بهینه جهت مرتفع‌کردن معضل ترافیک، هر دو عملی خلاقانه‌اند.

  • اندکی درباره ی هایکو

و استفاد از آن به عنوان یک فرم آموزشی خلاق در کلاس

امروزه اغلب مردم جهان شعر ژاپن را با هایکو می شناسند. هایکو شعری است ۱۷ هجایی که در سه سطر نوشته می شود. سطر اول و سوم هر کدام سه هجا و سطر دوم هفت هجا دارند. هایکو نه وزن دارد و نه قافیه و آرایه های کلامی به ندرت در آن به کار می رود. حدود دو هزار سال پیش هایکو جزئی از یک فرم شعری ۳۱هجایی به نام تانکا بود که از دو بخش تشکیل می شد و عمدتاً شاعران آن را به شیوه پرسش و پاسخ می سرودند. بخش نخست تانکا ۱۷هجا دارد و بخش دوم آن ۱۴هجا. تانکا به معنی شعر کوتاه است و چوکا شعر بلند است. در قرن شانزدهم به تدریج بخش ۱۷هجایی تانکا جدا شد و آن را هاکایی یا هایکو نامیدند.

 شعر فارسی در بافت کلام است که متجلی می شود، اما در هایکوی ژاپنی نقش تعیین کننده مستقیماً بر عهده اشیاء است و کلام در آن نقش واسط را بازی می کند. این جا، شعر، عرضه داشت جان انسان و جهان در امکانات و ظرایف زبان نیست، بلکه به یک تعبیر، هایکو یک راه، یک وجه زندگی است، راهی که به هر حال می توان فرا گرفت.

اگر شاعرانگی حافظ تنها از طریق تراش الماس گون زبان فارسی در غزل اوست. شاعرانه بودن هایکو سرای ژاپنی تنها از رو در رو قرار دادن آدمی با نفس اشیاء و یا طبیعت و حال درونی خود اوست که شکل می گیرد. اینجا شاعر کنار ما ایستاده است تا صدایش از درون به گوش آید.

-دیری چشم به راهمان می گذارد،

با این همه چه زود فرو می ریزد

روح شکوفه های گیلاس!

سوکی

*******

-چه ستودنی ست آن کو نیندیشد

 زندگی گذراست

به هنگام بر جهیدن آذرخش

 

باشو

-در مسیر رود

پرواز می کند پرستو

گویی جریان دارد

سای مارو

*******

-ما بدو می گوییم «این جا، این سوی!»

لیکن به دور دست میرود

شب تاب.

تسورا

 

اینکه، کودکان متوجه زیبایی نهفته در یک اثر ادبی و یا هنری ژرف شوند، مسئله ­ای بر پایه ی تجربه­ ی شخصی از جهان ، به  گونه­­ ای که نهفتگی  و یا تجلی اثر هنری در بافت یک تجربه مشترک ظهور یابد، تقریبا در آنها غیرقابل باور است. اما شیوه ­ی برخورد آنها با این جهان بکلی دیگرگونه است: زیبایی در حین خلق برای آنها مکتشف می شود، خود را در جریان یک پروسه ­ی لذت بخش می ­یابند و در آ ن مشارکت می­ کنند. هایکو به دلیل ارتباط موثر با طبیعت، درگیر کردن احساسات و حال درونی کودک، همچنین کوتاهی و آزادی که این فرم به آنها در بیان خود اهدا می کند، شیوه­ ی موثری در نوشتن و آموزش خلاق برای آنهاست. تخیل آزاد و رها در هایکو، عامل دیگری در موفقیت کودکان در نوشتن هایکوست.

هایکو در طول زمان به زبان‌های مختلف دنیا ترجمه شده و سایر ملل دنیا هم با توجه به فرهنگ‌شان با آن ارتباط برقرار کرده‌اند و قطعات متعددی را بدین سبک سروده‌اند. این اشعار ساده و بی‌تکلف، درک زیبایی از هستی و فضای پیرامون را ترسیم می‌کنند که برای هر شخص، معنای متفاوتی را به ذهن متبادر می‌سازد. به همین دلیل، قافیه‌پردازی در آن دیده نمی‌شود تا سادگی این سبک بکر بماند و معنای‌اش برای همه، بدون پیچیدگی قابل تفسیر باشد.

گاهی این اشعار حس یک ایهام بزرگ را همراه‌شان دارد و همین امر، شاعرانگی و زیبایی ادبی این سبک را دوچندان کرده است. هایکو آغاز و پایانی را به شیوه پند و اندرز دنبال نمی‌کند و سعی می‌کند زندگی را فراتر از تصور در زمان حال بیافریند.

معمولا معنای پنهان در هر قطعه خواننده را به دنیایی سرشار از تخیل، رنگ‌ها و فصل‌ها هدایت می‌کند و شاید یکی از دلایل محبوبیت این سبک، همین سادگی و تصویرگری آن باشد.

از مهم‌ترین سرایندگان هایکو در ژاپن می‌توان به «ماتسوئو باشو» اشاره کرد. یکی از هایکوهای باشو این است:

به زمستان از باران خیس شدن

حتی چتر و کلاهی نداشتن-

باشد! باشد!

معروفترین شعر باشو هایکوی ”برکه کهن“ است که سرآغاز حرکت انقلابی او در فرم هایکو بود و در تفسیر آن مقاله‌های متعددی منتشر شده است و بعضی معتقدند این هایکو چکیده و لب الباب فلسفه ذن است:

بــــرکه کهــــن

جهیدن غـــوکــــی

صدای آب

 

  • چه اتفاقی در مدرسه برای خلاقیت می­افتد؟

پژوهشگران حوزه‌ی خلاقیت یکی از مهم‌ترین عوامل افت خلاقیت را، سیستم‌های آموزشی می‌دانند. پایه و اساس سیستم‌های آموزشی موجود بالغ بر ۲۰۰ سال پیش و بعد از انقلاب صنعتی بنا گذاشته‌شده‌اند. سیستم‌هایی که در آن تمرکز و هدف اصلی “بی‌نقص” و “بدون ‌اشتباه بودن” ‌است. سیستم‌های آموزشی سنتی دانش‌آموزان و دانش‌پژوهان را به سوی تولید بیشتر با ضایعات و اشتباهات کمتر هدایت کرده و نتیجه‌ی این تفکر در میانگین نمره خلاقیت افراد بزرگسال آزمایش دکتر جورج لند به وضوح دیده می‌شود.

بدیهی‌ست وقتی سیستمی “اشتباه” را نکوهش و فردی که مرتکب اشتباه می‌شود را سرزنش می‌کند، افراد از سنین کم به “امنیت” بیشتر از “خلاقیت” فکر می‌کنند؛ و آسان‌ترین راه امن بودن، خطرنکردن و پیروی از راه‌ و روش‌های مطمئن قدیمی است.

دقت در رفتار کودکان نشان‌می‌دهد که آن‌ها تمایل زیادی به فکرکردن به ایده‌ها و افکار جدید دارند. سوالات و اعمال آن‌ها نشان از قدرت بالای خلاقیت آن‌ها دارد. باآنکه وقتی یادمی‌گیرند باید نقاشی‌هایشان را بر روی کاغذ یا دفترشان بکشند، روی دیوار، روی فرش و جاهای مختلف دیگر نقاشی می‌کشند. شاید بسیاری از والدین این رفتار را ناشی از تمایل آن‌ها به جلب نظر بدانند، در حالی‌که دلیل اصلی بسیاری از رفتارهای کودکانه تفکرات خلاقانه‌ی آن‌هاست؛ تمایل آن‌ها به فکرکردن (و در پس آن عمل‌کردن) به ایده‌ها و کارهای جدید، بدون ترس از تنبیه یا سرزنش شدن. رفتاری که به مرور زمان بر اثر آموزش و عکس‌العمل‌های آموزگاران (والدین، معلمین، اساتید و مدیران) کم‌رنگ و کم‌رنگ‌تر می‌شود.

امروز، بعد از گذشت نزدیک به نیم‌قرن از آزمایش دکتر لند و ایرادی که او به سیستم‌های آموزشی گرفت، هنوز هم سیستم‌های آموزشی در اکثر کشورهای غیر پیشرفته و کمتر توسعه­یافته­ی دنیا به همان شکل گذشته عمل می‌کنند و مدارس و موسسات آموزشی که در آن تمرکز اصلی بر روی خلاقیت و پرورش استعدادهای خلاقانه دانش‌آموزان باشد در اقلیت مطلق به‌سر می‌برند.

خلاقیت؛ ویژگی یا مهارت؟

همان‌طور که پیش‌از‌این اشاره‌شد، خلاقیت، فکرکردن به ایده‌ها‌ و تصورات جدید است؛ سوالی که بعضاً مطرح می‌شود این است که اساساً ایده‌های غیرمنطقی و غیرواقعی چه اهمیتی دارند و چه لزومی برای توجه به آن‌ها هست؟

پاسخ تا حدودی واضح است: اگر به ذهن انسان اجازه تولید ایده‌های جدید (منطقی یا غیرمنطقی) داده‌نشود کم‌کم توانایی او در ساختن هر نوع ایده‌ی جدیدی کاهش می‌یابد. اکثر نوآوری‌های تاثیرگذار تاریخ بر اساس ایده‌های خلاقانه‌ای شکل‌گرفته‌اند که در ابتدا به نظر بسیاری از آدم‌ها غیرمنطقی و خیال‌پردازانه می‌رسیدند.

اکنون با احتساب این توضیحات می‌توان گفت خلاقیت هم یک ویژگی است که در تمامی انسان‌ها وجود دارد و هم مهارتی اکتسابی است که می‌تواند به مرور پیشرفت کند و یا افت کند یا از دست برود.

شیوه ­ی کنونی آموزش و پرورش در مدرسه به یقین کشنده ­ی خلاقیت است. کانالهایی از قبل تعبیه شده برای موفقیت، تونل­ه ای خاک­ گرفته و مندرس تیزهوشان و نمونه و پذیرفته شدن مدارس خاص به عنوان راه موفق شدن فرد در جامعه ­ی امروز از سوی سیستم آموزشی، نمونه بزرگ و نابخرد و کشنده­ ی خلاقیت در مدارس امروز است. یکه ­تازی کتابهای بیهوده تست و کار، که تنها وقت دانش آموزان را به بطالت می گذراند و امکان تحقیق، مطالعه، ساخت و تخیل رها را از آنها گرفته است.

دکتر تریسا اِمابیلی (Teresa Amabile)، استاد دانشگاه هاروارد و نویسنده کتب و مقالات متعدد در حوزه‌ی خلاقیت، می‌گوید خلاقیت فصل مشترک سه مفهوم تخصص (Expertise)، تفکر خلاقانه (Creative-thinking) و انگیزه (Motivation) است. در نتیجه افزایش این عوامل باعث تقویت خلاقیت خواهدشد. این سه عامل کلی موثر بر خلاقیت بطور عجیبی روزبروز از تعلیم دهندگان و تعلیم کیرندگان دورتر می شود.

آزمایش‌کردن، تجارب جدید، جست‌وجو، بررسی فرضیه‌ها و سوالات جدید در مقابل تفکر رایج و غالب، استفاده از قدرت تجسم و در نهایت ترکیب اطلاعاتی که از تمامی این فرآیندها به‌دست آورده‌ایم، یک آموزش صحیح و اصولی را پایه گذاری می کند. آیا این چیزی غیر از خلاقیت است؟

نگاهی به هایکوی بچه ها

  هایکوهایی که در زیر می خوانید اثر کودکانی  است که اولین بار با آن برخورد داشته اند، اما غنا، سادگی و مفاهیم عمیق در آن بخصوص استفاده موثر از طبیعت و تلفیق آن با واقعیت عینی کودک و رویاهایش، پرتره های زیبایی از آنها در آن لحظه ترسیم کرده است. اکثر کسانی که انها را خوانده اند، باور نکرده اند که این هایکوها، کار یک کودک  یازده تا دوازده ساله است.

سرچشمه های خلاقیت در کودکان است. باید هر روز و هر لحظه در بارور کردن آن در کودکان بکوشیم. باید آنها را باور کنیم تا بپذیرندمان و با ما همراهی نمایند. به هایکوی زیر دقت کنید:

زمستان!

می بارد

و می بارد.

《نیکان فلاح》

 

 

– در تابستان

گرم شدن از آفتاب

زنجره ای که تمام نمی شود

*******

-باد می وزد

درختان در هوا شناورند

زمین در حال نابودی است

*******

-کوه­ها بلندند

هوا در حال تاریکی است

و من تنهای تنهایم

*******

-چقدر گرم است

همه چیز از هم پاشیده

تابستان عالیه

*******

-خاطرات مانند برگهای پاییز می روند

 تابستان است که آنها را خاطره انگیز می کند

پس یادتان باشد.

*******

-یخ سرد

دور از زمین

مشکلات زیاد مریخی

*******

-دور از زمین

بی کس و همه چیز

نیاز دارم به کمک آنها

-آه پاییز سرد!

خش خش برگها همه جا را قهوه ای کرده است

*******

– من کوچک هستم!

اما در زمین خود را بزرگ

 می بینم

*******

– دیدن غذا از طرف پرنده

بیست شدن امتحان ریاضی!

*******

– خاطرات!

مانند باد پاییزی از یاد می رود!

*******

– شروع پاییز

یا همان مصیبت امتحان!

*******

– هوا سرد شده است

در خواب می بینی

امتحان را خراب کرده­ ای!

*******

– ماه گرد درخشان!

هوهوی جغدها.

سکوت، همه جا را می شکند!

 

 

– فریاد زنندگان.

حماسه امروز

یادگار کودتای دیروز است.

 

*******

-پاییز رفته است

اما برگهای زرد هنوز هستند.

 

*******

-رودی که جاری بود

حالا خشکیده است

و سربازان ایستاده اند.

 

*******

-همه جا خلا

انگار جاذبه­ ای نیست

زمین  اندازه­ ی یک نقطه است.

 

*******

-پایین آمدن گنجشک

بالا پریدن عقاب

فریاد ناگهان  معلم در گوشم!

 

*******

-زمستان!

می بارد

و می بارد!

*******

-صدای برگها

روی آنها راه می روم.

پاییز همه جا را پر کرده است!

 

*******

– پاییز آمده است!

اما من هنوز ناراحتم.

افسوس!

*******

– دود غلیظ کارخانه ها!

مردم را گم می کند

دسته پرستوها

 

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *